Schema là gì? Dữ liệu có cấu trúc cho người mới

Có lần một chị chủ tiệm bánh hỏi mình: "Web nhà chị với web tiệm bên cạnh nội dung na ná nhau, sao tìm trên Google thì web bên kia hiện mấy ngôi sao vàng với giá tiền nhìn xịn hẳn, còn web chị chỉ có mỗi dòng chữ trơn?". Câu trả lời nằm gọn ở chỗ schema là gì — và hôm nay mình sẽ kể cho bạn nghe theo kiểu dễ nuốt nhất, không cần biết một dòng code nào vẫn hiểu được.

Bài này mình viết cho người không rành kỹ thuật: chủ shop, chủ doanh nghiệp nhỏ, hay bạn nào mới tập tành làm web và nghe loáng thoáng "phải gắn schema cho chuẩn SEO" mà chẳng hiểu nó là cái gì. Đọc hết, bạn sẽ hình dung được schema hoạt động ra sao, nó mang lại lợi gì cho web của bạn, và những loại nào đáng làm trước.

Hiểu nôm na, schema là tấm nhãn dán cho Google

Schema (đọc đầy đủ là schema markup, tạm dịch: dữ liệu có cấu trúc — cách ghi chú thêm vào trang để máy hiểu nội dung) là một thứ "ngầm" nằm trong mã nguồn của web, mắt người xem không nhìn thấy, nhưng Google đọc được rất rõ.

Mình hay ví thế này cho khách dễ hình dung. Bạn tưởng tượng một trang web là một thùng hàng hoá. Người dùng mở thùng ra thì thấy đủ thứ: chữ, ảnh, nút bấm, ai cũng hiểu. Nhưng Google không phải con người, nó là cái máy đọc cực nhanh nhưng hơi "ngơ". Google nhìn vào thùng hàng thấy một mớ chữ lẫn lộn: số "250.000" kia là giá bán, là số điện thoại, hay là mã sản phẩm? Dòng "4,8" là điểm đánh giá hay là cỡ giày? Nó phải đoán, mà đoán thì có lúc trật.

Schema chính là những tấm nhãn dán lên từng món trong thùng hàng đó. Một nhãn ghi "đây là giá: 250.000 đồng", một nhãn ghi "đây là điểm đánh giá: 4,8 trên 5", một nhãn ghi "đây là tên món ăn", "đây là thời gian nấu". Dán nhãn xong, Google không phải đoán nữa, nó hiểu chính xác từng thứ là gì. Mà khi máy hiểu rõ, nó mới dám trình bày đẹp ra ngoài trang kết quả tìm kiếm.

Có một điểm quan trọng cần nhớ ngay: schema không thay nội dung của bạn, nó chỉ chú thích cho nội dung đã có sẵn. Nếu trang bạn không hề ghi giá, thì dù gắn schema cũng chẳng có giá nào hiện ra. Schema là tấm nhãn, còn món hàng vẫn phải là thật. Mình nhấn mạnh chỗ này vì nhiều người tưởng cứ gắn schema vào là web tự đẹp lên — không phải, nó chỉ giúp Google đọc đúng cái bạn vốn đã có.

Vì sao Google cần bạn dán nhãn giúp nó

Bạn có thể thắc mắc: Google giỏi thế, đọc cả tỉ trang web, sao còn cần mình chú thích? Câu hỏi hay. Sự thật là Google đã giỏi lên rất nhiều, nhiều khi nó tự đoán đúng. Nhưng "đoán đúng" và "biết chắc" là hai chuyện khác nhau, nhất là khi nó phải xử lý hàng tỉ trang mỗi ngày.

Khi bạn dán nhãn rõ ràng bằng schema, bạn đang giúp Google bớt phải đoán. Mà Google thì rất thích những web "dễ làm việc cùng" — web nào nói cho nó hiểu càng rõ, nó càng tự tin lấy nội dung đó ra trình bày. Đây không phải mẹo lách luật gì cả, đây là cách Google công khai khuyến khích người làm web làm. Họ thậm chí còn ra cả bộ quy chuẩn chung (gọi là schema.org, một bộ từ vựng do các hãng tìm kiếm lớn cùng lập ra) để ai cũng dán nhãn theo một kiểu thống nhất.

Lợi ích thực tế thì có hai mặt. Mặt thứ nhất là Google hiểu đúng nội dung, xếp hạng trúng hơn cho đúng nhu cầu người tìm. Mặt thứ hai, cũng là mặt nhìn thấy được ngay, là trang của bạn có cơ hội hiện ra đẹp hơn trên kết quả tìm kiếm — cái này dân trong nghề gọi là rich result (kết quả phong phú — ô kết quả có thêm sao, giá, ảnh thay vì chỉ chữ trơn). Chính mấy ngôi sao vàng mà chị chủ tiệm bánh ở đầu bài thắc mắc đấy.

Kết quả "trơn" và kết quả "đẹp" khác nhau ra sao

Để bạn thấy rõ schema đáng giá chỗ nào, mình so sánh hai kiểu kết quả tìm kiếm hay gặp. Cùng một sản phẩm, cùng đứng một vị trí trên Google, nhưng một web không gắn schema và một web có gắn thì khách nhìn vào cảm giác rất khác.

Web không gắn schema thường chỉ hiện được ba thứ cơ bản: dòng tiêu đề màu xanh, địa chỉ web, và một đoạn mô tả ngắn. Sạch sẽ nhưng nhạt, nhìn như mọi kết quả khác.

Web có gắn schema thì khác hẳn. Nếu là sản phẩm, dưới tiêu đề có thể hiện dải sao đánh giá, con số giá tiền, dòng chữ "Còn hàng". Nếu là bài công thức nấu ăn, có thể kèm ảnh món ăn nhỏ, thời gian nấu, lượng calo. Nếu là bài hỏi đáp, có thể bung ra vài câu hỏi thường gặp ngay trên kết quả. Cùng một vị trí mà ô kết quả của bạn "chiếm sóng" nhiều hơn, bắt mắt hơn, tự nhiên khách bấm vào bạn thay vì bấm đối thủ.

Mình nói thật để bạn khỏi kỳ vọng sai: gắn schema không bảo đảm chắc chắn sẽ hiện sao hay giá. Google vẫn là bên quyết định cuối cùng có cho hiển thị đẹp hay không, tuỳ chất lượng web và nhiều yếu tố khác. Schema chỉ mở ra cơ hội để được hiển thị đẹp — không có nó thì gần như chắc chắn không có cơ hội đó. Có nó thì cửa mới mở. Cứ hiểu vậy cho đúng.

Những loại schema người mới nên biết

Schema có rất nhiều loại, dân chuyên dùng tới cả trăm kiểu. Nhưng bạn không cần ôm hết. Mình lọc ra mấy loại phổ biến và đáng làm nhất cho web doanh nghiệp nhỏ, web bán hàng thông thường.

Schema cho doanh nghiệp địa phương

Nếu bạn có cửa hàng, văn phòng, phòng khám — tóm lại là có địa chỉ thật cho khách ghé — thì đây là loại đầu tiên nên gắn. Nó chú thích cho Google biết tên doanh nghiệp, địa chỉ, số điện thoại, giờ mở cửa, khu vực phục vụ. Nhờ vậy khi khách tìm "tiệm bánh gần đây" hay "nha khoa quận 3", Google có dữ liệu rõ ràng để đưa bạn ra đúng lúc, đúng người.

Schema cho sản phẩm

Web bán hàng thì gần như bắt buộc nên có. Loại này dán nhãn cho tên sản phẩm, giá, tình trạng còn hàng hay hết hàng, và điểm đánh giá nếu có. Đây chính là loại tạo ra mấy ngôi sao vàng và con số giá tiền trên kết quả tìm kiếm mà ai cũng muốn.

Schema cho bài viết

Nếu web bạn có mục blog, tin tức như trang bạn đang đọc đây, thì schema bài viết giúp Google biết rõ tiêu đề, ngày đăng, ai là tác giả. Điều này góp phần xây dựng độ tin cậy cho nội dung — Google ngày càng coi trọng chuyện "ai viết, viết khi nào".

Schema cho câu hỏi thường gặp

Trang nào có phần hỏi đáp thì loại này khá hữu ích. Nó cho phép vài câu hỏi và câu trả lời bung ra ngay dưới kết quả tìm kiếm, chiếm thêm diện tích và trả lời thắc mắc của khách ngay trước khi họ bấm vào.

Schema chỉ đường (breadcrumb)

Đây là cái dải kiểu "Trang chủ › Sản phẩm › Giày nam" mà bạn hay thấy. Schema breadcrumb (đường dẫn phân cấp — dải chỉ vị trí trang trong cấu trúc web) giúp Google hiện đường dẫn gọn gàng đó trên kết quả, vừa đẹp vừa cho khách biết họ đang ở mục nào.

Bạn không cần làm hết một lúc. Cứ nhìn vào web mình đang làm gì mà chọn loại hợp nhất. Bán hàng thì ưu tiên schema sản phẩm, có cửa tiệm thì ưu tiên schema doanh nghiệp địa phương. Làm dần, không vội.

Gắn schema vào web bằng cách nào

Đây là phần nhiều người lo nhất, sợ phải đụng code. Mình trấn an luôn: phần lớn trường hợp bạn không cần tự viết code, và có khi cũng chẳng cần đụng tay gì.

Cách thứ nhất, cũng là cách nhẹ đầu nhất, là để đơn vị làm web lo. Web làm tử tế ngày nay thường đã gắn sẵn schema cơ bản ngay trong lúc dựng, bạn không phải làm gì cả. Bên mình khi bàn giao web là gắn sẵn schema phù hợp với loại hình của khách: bán hàng thì có schema sản phẩm, doanh nghiệp thì có schema địa phương. Khách chỉ việc nhập nội dung như bình thường, phần nhãn dán cho Google đã chạy ngầm bên dưới.

Cách thứ hai, nếu web bạn chạy trên nền tảng có sẵn (kiểu WordPress), thì có những tiện ích bổ sung (plugin — phần mềm cài thêm để mở rộng tính năng) chuyên lo schema. Bạn cài vào, điền vài thông tin theo mẫu, nó tự sinh ra phần nhãn. Vẫn không cần viết code, chỉ là điền form.

Cách thứ ba là tự viết, dành cho ai biết kỹ thuật. Schema thường viết theo một định dạng gọn gọi là JSON-LD (một kiểu ghi dữ liệu có cấu trúc mà Google khuyên dùng), chèn vào phần đầu trang. Cách này linh hoạt nhất nhưng cũng dễ sai nếu không quen, nên với người mới mình không khuyên tự mò.

Quan trọng hơn việc gắn bằng cách nào là gắn xong phải kiểm tra. Google có công cụ miễn phí để soi xem schema của bạn có hợp lệ không, gọi là công cụ kiểm tra kết quả nhiều định dạng (Rich Results Test). Bạn dán địa chỉ trang vào, nó báo schema đọc được hay đang lỗi chỗ nào. Mình luôn kiểm bằng công cụ này sau khi gắn, vì schema sai cú pháp thì coi như dán nhãn mà nhãn rách, Google không đọc được.

Vài hiểu lầm hay gặp về schema

Làm nghề lâu, mình thấy người mới hay vấp mấy chỗ giống nhau, nói trước để bạn tránh.

Hiểu lầm thứ nhất: gắn schema là lên top ngay. Không. Schema giúp Google hiểu đúng và có cơ hội hiển thị đẹp, nhưng nó không phải nút thần kéo bạn lên đầu. Thứ hạng vẫn phụ thuộc vào nội dung tốt, web chạy nhanh, nhiều yếu tố khác. Schema là một viên gạch, không phải cả ngôi nhà.

Hiểu lầm thứ hai: nhồi schema thật nhiều cho chắc ăn, kể cả khai những thứ trang không có. Cái này nguy hiểm. Google có quy định rõ: schema phải khớp với nội dung thật hiển thị trên trang. Bạn gắn schema đánh giá 5 sao mà trang chẳng có đánh giá nào của khách, Google phát hiện ra là phạt, có khi cấm luôn không cho hiển thị đẹp nữa. Trung thực với schema cũng như trung thực với khách — dán đúng cái mình có thôi.

Hiểu lầm thứ ba: gắn một lần là xong đời. Web thay đổi thì schema cũng phải đổi theo. Đổi giá sản phẩm, đổi giờ mở cửa, thêm đánh giá mới — nếu web làm tốt thì mấy thứ này tự cập nhật, nhưng nếu gắn tay thì phải nhớ sửa, kẻo nhãn một đằng hàng một nẻo.

Schema cũng chỉ là một phần trong bức tranh lớn của một web được Google ưa. Nếu bạn muốn hiểu trọn vẹn một web thế nào mới được Google đọc hiểu và xếp hạng tốt, mình có viết riêng một bài về website chuẩn SEO là gì nói kỹ phần nền tảng đó. Đọc nối với bài này sẽ thấy schema lắp vào chỗ nào trong bức tranh chung.

Cần làm gì sau khi đã hiểu schema

Tới đây bạn đã nắm được phần hồn rồi. Giờ tới chuyện thực tế: web bạn nên làm gì với schema?

Nếu web đã có sẵn, việc đầu tiên là kiểm tra xem nó đã có schema chưa. Bạn cứ nhờ đơn vị làm web soi, hoặc tự dán địa chỉ trang vào công cụ Rich Results Test của Google để biết. Nhiều web cũ làm ẩu không gắn gì, đây là chỗ dễ cải thiện mà ít người để ý.

Sau khi có schema, đừng quên hai thứ nền tảng đi kèm để Google thực sự tin và xếp hạng web bạn cao. Một là theo dõi xem Google đọc web mình ra sao qua Google Search Console — đây là nơi báo cho bạn biết schema có lỗi gì không và web đã lên Google chưa. Hai là chuyện web phải chạy nhanh, vì web ì ạch thì schema đẹp mấy Google cũng ngại đẩy lên; phần này mình nói kỹ trong bài tốc độ tải website. Mấy mảnh ghép này gắn vào nhau hết, không tách rời được.

Còn nếu bạn đang định làm web mới và muốn nó được gắn schema chuẩn ngay từ đầu, khai báo Search Console đầy đủ, dựng nền tử tế mà không phải tự mò, có thể xem các gói thiết kế web trọn gói bên mình. Gói Cơ bản từ 1.990.000đ, gói Pro từ 3.990.000đ, gói VIP từ 7.990.000đ; mọi gói đều tặng tên miền, hosting và chứng chỉ SSL năm đầu, bàn giao trong khoảng 3 đến 7 ngày. Phần schema bên mình gắn sẵn theo đúng loại hình của bạn lúc bàn giao, kiểm tra hợp lệ trước khi giao, khách chỉ việc nhập nội dung và bán hàng.

Một lưu ý nhỏ mình hay nhắc khách: schema chỉ phát huy khi nội dung trang thật và đầy đủ. Đừng dồn công sức vào dán nhãn mà bỏ bê chính món hàng bên trong. Nhãn đẹp tới mấy mà thùng rỗng thì khách mở ra cũng thất vọng, mà Google cũng nhận ra ngay.

Nếu bạn đọc xong vẫn thấy lăn tăn không biết web mình đã có schema chưa hay gắn đúng chưa, cứ nhắn cho bên mình qua trang liên hệ hoặc gọi Zalo 0777 716 863. Mình soi giúp web bạn bằng công cụ của Google và chỉ thẳng chỗ nào nên sửa, hoàn toàn miễn phí, không ràng buộc gì.

Tóm lại, schema không phải thứ gì cao siêu đâu. Coi nó như mấy tấm nhãn dán giúp Google hiểu đúng món hàng trong web bạn: nhãn này là giá, nhãn kia là đánh giá, nhãn nọ là giờ mở cửa. Dán đúng và đầy đủ, Google hiểu rõ, web bạn có cơ hội hiện ra đẹp và nổi bật hơn giữa một rừng kết quả trơn. Một việc làm âm thầm trong mã nguồn mà đổi lại lợi ích nhìn thấy được — rất đáng làm cho bất kỳ web nghiêm túc nào.